सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलांमध्ये आजही निसर्गाची अनेक गुपिते दडलेली आहेत, याची पुन्हा एकदा प्रचिती आली आहे. राज्याच्या पश्चिम घाटातील पठारावर ‘सिसिलियन’ म्हणजेच ‘देवगांडूळ’ या उभयचर प्राण्याची एक अत्यंत दुर्मीळ आणि नवीन प्रजाती शास्त्रज्ञांनी शोधली आहे.
या प्रजातीचे नामकरण ‘गेगेनिओफिस वाल्मिकी’ असे करण्यात आले असून, हा शोध पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या अभ्यासात एक महत्त्वाचा टप्पा असल्याचे संशोधकांनी सांगितले.
ही नवी प्रजाती सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील पळशी-पानेरी परिसरातील वाल्मिकी पठारावर प्रथम आढळून आली. हा शोध पुण्यातील भारतीय प्राणिशास्त्रीय सर्वेक्षण संस्थेचे (पश्चिम प्रादेशिक केंद्र) वरिष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. के. पी. दिनेश आणि साहिल शिकलगार, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे प्रांजल आढाव, साताऱ्यातील बाळासाहेब देसाई महाविद्यालयाचे (निवृत्त) प्रा. डॉ. बापूराव जाधव तसेच गोव्यातील म्हादेई संशोधन केंद्राचे निर्मल कुलकर्णी यांच्या संयुक्त संशोधनातून पुढे आला आहे.
या संशोधनाचे निष्कर्ष ‘फायलोमेड्युसा’ या आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक नियतकालिकात नुकतेच प्रसिद्ध झाले आहेत. पश्चिम घाटाचे महत्त्व अधोरेखित भारतीय प्राणिशास्त्रीय सर्वेक्षण संस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार, ”गेगेनिओफिस वंशातील कोणतीही नवी प्रजाती गेल्या दहा वर्षांत नोंदली गेलेली नव्हती. पश्चिम घाटात सिसिलियनच्या एकूण २६ प्रजाती ज्ञात असून, त्या सर्व स्थानिक (एन्डेमिक) आहेत. यापैकी ११ प्रजाती या गेगेनिओफिस कुळातील आहेत. त्यामुळे ‘गेगेनिओफिस वाल्मिकी’चा शोध हा शास्त्रीय दृष्टीने महत्त्वाचा तर आहेच; पण पश्चिम घाटातील उभयचर जैवविविधतेचे महत्त्व अधोरेखित करणाराही ठरतो.
”गेगेनिओफिस वाल्मिकी ही प्रजाती केवळ नव्याने सापडली म्हणून महत्त्वाची नाही, तर तिच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे ती अत्यंत अनोखी ठरते. या प्रजातीमुळे पश्चिम घाटातील गेगेनिओफिस वंशाचा आतापर्यंत ज्ञात असलेला सर्वांत उत्तरेकडील विस्तार स्पष्ट झाला आहे. गेल्या दीडशे वर्षांत या वंशातील केवळ १३ प्रजातींची नोंद झाली असून, त्या १३व्या प्रजातीचे वर्णन करण्याचा भाग होणे ही अभिमानास्पद संधी आहे. या संशोधनातील माझे योगदान या प्रजातीच्या वैज्ञानिक इतिहासाचा अविभाज्य भाग म्हणून कायम स्मरणात राहील.- साहिल शिकलगार, शास्त्रज्ञ, भारतीय प्राणी शास्त्र सर्वेक्षण संस्था, पुणे
अजूनही उभयचर प्रजाती
याविषयी प्राणिशास्त्रीय सर्वेक्षण संस्थेच्या संचालक डॉ. धृती बॅनर्जी म्हणाल्या, ”जगातील सुमारे ४१ टक्के उभयचर प्रजाती नामशेष होण्याच्या स्थितीत आहेत. अशा पार्श्वभूमीवर पश्चिम घाटातून सिसिलियनच्या नव्या प्रजातींचा शोध व दस्तऐवजीकरण हे संवर्धनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उत्तर-पश्चिम पश्चिम घाटात अजूनही अनेक मूक आणि नाव नसलेल्या उभयचर प्रजाती लपून बसल्या असून, असे शोध या प्रदेशाच्या अद्वितीय जैवविविधतेकडे राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष वेधण्यास मोलाचे ठरणार आहेत.”
