राज्यात गेल्या काही वर्षांपासून घटस्फोटांच्या प्रकरणांमध्ये सातत्याने वाढ होत असल्याचे अधिकृत आकडेवारीतून स्पष्ट झाले आहे. विशेषतः शहरी भागांमध्ये ही वाढ अधिक वेगाने होत असल्याचे चित्र आहे.करिअरकेंद्रित जीवनशैली, वाढती आर्थिक स्वायत्तता, बदललेली कौटुंबिक रचना आणि नात्यांमधील संवादाचा अभाव यांसारखी अनेक कारणे या वाढीमागे असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
पुणे कौटुंबिक न्यायालय यांच्या आकडेवारीनुसार, २०२६ या वर्षाच्या पहिल्या दीड महिन्यातच सुमारे ४४५ घटस्फोट अर्ज दाखल झाले आहेत. यापैकी जवळपास ३५० अर्ज परस्पर संमतीने दाखल झाल्याचे समोर आले आहे. विशेष म्हणजे, गेल्या वर्षी २०२५ मध्ये पुण्यात एकूण २,३८० प्रकरणांची नोंद झाली होती. यावरून घटस्फोटाच्या प्रकरणांमध्ये सातत्याने वाढ होत असल्याचे स्पष्ट होते.
शहरी भागांमध्ये वाढते प्रमाण पुणे, मुंबई, नागपूर, ठाणे यांसारख्या शहरांमध्ये नोकरी, शिक्षण आणि व्यवसायाच्या निमित्ताने मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले आहे. संयुक्त कुटुंबपद्धतीऐवजी लहान कुटुंबांची संख्या वाढली आहे. अशा परिस्थितीत दांपत्यांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्यास ते सोडवण्यासाठी पूर्वीसारखा कुटुंबीयांचा आधार उपलब्ध राहत नाही. परिणामी, वाद थेट न्यायालयापर्यंत पोहोचतात.
परस्पर संमतीचे प्रमाण अधिक दाखल झालेल्या अर्जांपैकी मोठ्या प्रमाणावर अर्ज परस्पर संमतीने असल्याचे दिसून येते. यावरून अनेक दांपत्ये दीर्घकाळ वादविवाद करण्यापेक्षा शांततेत विभक्त होण्याचा मार्ग स्वीकारत असल्याचे दिसते. तज्ज्ञांच्या मते, महिलांचे शिक्षण, आर्थिक स्वावलंबन आणि कायदेशीर जागरूकता वाढल्यामुळे त्यांनी अन्यायकारक किंवा असमाधानकारक नात्यात राहण्याऐवजी वेगळे होण्याचा निर्णय अधिक ठामपणे घ्यायला सुरुवात केली आहे.
वकील आणि ज्येष्ठविधीज्ञ माधवी पोतदार यांनी सांगितले की,”पती-पत्नीतील संवादाचा अभाव
तसेच, विवाहपूर्व अपेक्षा आणि प्रत्यक्ष वैवाहिक जीवनातील वास्तव यात मोठी तफावत असल्याने निराशा वाढते. लहान-सहान वाद मोठ्या तणावात परिवर्तित होतात.
समुपदेशनाकडे वाढती कल
न्यायालयीन प्रक्रियेदरम्यान अनेक प्रकरणांमध्ये समुपदेशनाची संधी दिली जाते. काही प्रकरणांमध्ये समुपदेशनामुळे दांपत्य पुन्हा एकत्र येण्याचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. मात्र, अनेक जण अंतिम निर्णय म्हणून घटस्फोटाचाच मार्ग स्वीकारत असल्याचे चित्र आहे.बदलती सामाजिक मानसिकता पूर्वी घटस्फोटाकडे समाज नकारात्मक दृष्टीने पाहत असे. मात्र आता व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्याला, आत्मसन्मानाला आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याला अधिक महत्त्व दिले जात आहे. त्यामुळे “नातं टिकवण्यासाठी काहीही सहन करणे” या मानसिकतेत बदल होत असल्याचे मत त्यांनी व्यक्त केले.
पुढील आव्हान काय?
घटस्फोटांच्या वाढत्या संख्येमुळे मुलांवर होणारा मानसिक परिणाम, एकल पालकत्वाची वाढती जबाबदारी आणि सामाजिक संरचनेत होणारे बदल ही पुढील काळातील मोठी आव्हाने ठरू शकतात. त्यामुळे विवाहपूर्व समुपदेशन, वैवाहिक संवाद कौशल्य आणि मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता वाढवणे गरजेचे असल्याचे तज्ज्ञ सुचवतात.
एकूणच, बदलत्या जीवनशैलीसोबतच नात्यांची व्याख्याही बदलत असल्याचे या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. घटस्फोटांच्या वाढत्या प्रकरणांकडे केवळ नकारात्मक दृष्टीने न पाहता, सामाजिक परिवर्तनाचा भाग म्हणून पाहण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
